Wojna pomnikowa

Choć Lublin okazjonalnie bywał stolicą Polski, to wydarzenia polityczne dużego kalibru na ogół go omijały. Jedyny znaczący wyjątek historia uczyniła dla podpisania w naszym mieście aktu unii polsko-litewskiej. Na placu, gdzie wedle tradycji obozowała litewska szlachta, już w XVI w. stanął pomnik Unii Lubelskiej, a sam plac nazwano później Litewskim. Król Zygmunt August – prawdopodobny fundator obelisku – z pewnością chciał dobrze i nawet nie przypuszczał, że stwarza precedens, który zakończy się polityczną wojną na monumenty.

Pomnik Unii Lubelskiej (wer. 2.0) na przełomie XIX i XX w. (fot. Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN)

Długo zresztą tej wojny nic nie zapowiadało, ponieważ na jej kolejny akt przyszło Lublinowi czekać do 1716 r. – do konfederacji tarnogrodzkiej pragnącej pozbyć się z Polski Augusta II. Właśnie w naszym mieście miały miejsce rokowania, podczas których Lublin przypominał pole bitwy pozycyjnej – rejon Zamku był w rękach konfederatów, Stare Miasto stanowiło strefę zdemilitaryzowaną, z kolei Krakowskie Przedmieście opanowało wojsko królewskie. Największa z barykad przecinała ulicę, zapewniając żołnierzom doskonały widok (a także ostrzał) właśnie na plac Litewski. Czyżby już wówczas stawało się jasne, że kto rządzi placem, rządzi miastem? Nie, raczej nie, choć potem wszystko nabrało tempa i wyrazu.

Fragm. planu sytuacyjnego przygotowanego na potrzeby rokowań w 1716 r. przez C. d’Örkena. Od lewej: wewnętrzne fortyfikacje miejskie, teren obecnego placu i barykada wojsk królewskich (L). U góry: pałac Lubomirskich – w czasach Maciejewskiego Komenda Wojewódzka PP. (reprodukcja ze zbiorów własnych)

Dla porównania współczesna ortomapa (z witryny UM Lublin, link nieaktywny). Tylko proszę nie mieć pretensji do d’Örkena za jego kłopoty ze skalą. Musiał na szybko przygotować plan sytuacyjny, a poza tym nie dysponował nawet balonem.

Początek XIX w. był dla Lublina okresem wielkiego planowania i wytyczania ulic. To wtedy powstały m.in. Nowa i Lubartowska, wtedy też otrzymał swój ostateczny kształt plac Litewski. Nie nazywał się jednak Litewski, no bo i przestał istnieć powód, aby z Litwą miał cokolwiek wspólnego. Reorganizacja przestrzeni jest to bowiem dobry pretekst, żeby się pozbyć balastu niewygodnej przeszłości – któż tego nie zna choćby z przeprowadzek, gdy nadarza się niepowtarzalna okazja, aby stłuc przypadkiem obrzydliwy wazonik od cioci albo gdzieś zapodziać kompromitujące zdjęcie. Na podobny pomysł wpadł Józef Domański, prezes Komisji Województwa Lubelskiego i wierny poddany cara. Gdy przyszło pozbyć się z placu grożących katastrofą zabudowań zakonu bonifratrów, Domański musiał powiedzieć coś w tym stylu:

– A gdyby tak przypadkiem, panie majster, zawadzić o tę tam kolumienkę?

– Się zawadzi – skinął głową budowlaniec, bo wiedział dobrze, że zamówienia publiczne to źródło, które może wyschnąć.

Tak powstał przestronny plac Musztry, z jeszcze większym zadęciem zwany też Polem Marsowym, na którym podczas modnych wówczas parad wojsko przekonywało cywili, że jest karne i sprawne i że powstania nie są najlepszym pomysłem. Jednak nawet najlepiej urządzona parada nie może się równać z budowlą, która choć nieruchoma, trwa i kłuje w oczy przez okrągłą dobę, nie tylko godzinę czy dwie. Dlatego w latach 1874-76 w miejscu obecnej fontanny stanął prawosławny sobór pw. Podwyższenia Krzyża. Z tą wysoką, widoczną z daleka świątynią postawiony na nowo obelisk Unii Lubelskiej (w 1826 r. z inicjatywy S. Staszica, do którego car Aleksander I czuł wyraźną słabość) nie miał żadnych szans i obserwator pomnikowej wojny na placu dobrze rozumiał, jak maleńka była Rzeczpospolita Obojga Narodów w porównaniu z władzą imperatora Wszechrusi.

Zdjęcie z II piętra hotelu Victorja zrobione na pocz. XX w. Jak na zamówienie widać dokładnie to, co wyżej napisałem: schowany wśród drzew obelisk ku czci Rzeczpospolitej Obojga Narodów ginie na tle soboru. (pocztówka ze zbiorów własnych)

Nadeszły jednak pierwsze lata XX w. Wbrew pozorom polscy bojowcy nie byli w wojnie pomnikowej bez szans, musieli tylko znaleźć metody na miarę swoich możliwości. I tak oto 23 marca 1908 r. w stronę przechodzącego alejką wśród krzewów komisarza policji Eugeniusza Sachsa pada siedem strzałów z rewolwerów. Ten osuwa się na bruk, przechodnie przerażeni odwetem ze strony żandarmów uciekają na wszystkie strony, a wraz z nimi znika trzech nieznanych sprawców. Mimo że całe wydarzenie rozegrało się między strzeżoną siedzibą gubernatora a stałym posterunkiem policyjnym na skrzyżowaniu Krakowskiego Przedmieścia i Czechowskiej (dziś 3 Maja), nikogo nie zdołano ująć.

Choć te siedem strzałów nie zrobiło ani jednej rysy na fasadzie soboru, w niezauważalny sposób musiało naruszyć jego fundamenty, bowiem carska budowla nie przetrwała długo. Rozebrana jako symbol ucisku w pierwszej połowie lat 20. dostarczyła budulca do postawienia Domu Żołnierza. Sprawiedliwości stało się zadość, jednak na placu powstała polityczna luka, której nie mógł wypełnić niepozorny pomnik Konstytucji 3 Maja ustawiony w 1916 r. Dlatego lata 30. upłynęły pod znakiem projektów wybudowania kolejnego dużego pomnika – rzecz jasna ku czci marszałka Piłsudskiego. W 1937 r. powstał nawet projekt, jednak dalsze prace przerwał wybuch wojny.

Co odróżniało niemieckiego okupanta od poprzedniego i późniejszego, całkowicie zignorował toczącą się przecież od wieków wojnę o budowlaną dominację nad placem Litewskim. Zmienił jedynie nazwę na Adolf-Hitler-Platz, a okupant przeszedł do innych, bardziej upiornych w swej praktyczności metod działania Pod Zegarem i na Majdanku. Ale gdy nadszedł rok 1944, nikt nie mógł mieć wątpliwości, że Związek Radziecki jest godnym spadkobiercą pompatycznej myśli carskich urzędników, ponieważ już w niecały miesiąc po wkroczeniu do Lublina Armii Czerwonej zamiast cerkwi stanął Pomnik Braterstwa Broni Narodów Słowiańskich – graniasta kolumna z trzema metalowymi sztandarami.

Pomnik Braterstwa Broni Narodów Słowiańskich. (fot. www.rilian.republika.pl)

Dlaczego tylko z trzema? A może dlaczego aż z trzema? Zapewne podobne pytania zadawali sobie towarzysze polscy i sowieccy, ponieważ po raz pierwszy od rozpoczęcia wojny o plac zwycięzca bitwy dokonał samokrytyki, a w efekcie autokorekty. Rok później pomnik został zastąpiony przez inny – Wdzięczności Armii Radzieckiej. Ten pamięta wielu lublinian. „Dlaczego żołnierz radziecki wyciąga rękę w stronę poczty głównej? Żeby ukraść zegar” – ten dowcip krążył po mieście jeszcze za bardzo czerstwego PRL-u. W PRL-u schyłkowym wraz z kolegami też dołożyłem się do zgryw ze znienawidzonego pomnika, kiedy odkryliśmy, że jednemu z sołdatów na płycie bocznej da się włożyć do ust papierosa. Ale najzabawniejsze wydarzenie – zabawne oczywiście z perspektywy czasu – miało miejsce latem 1981 r., kiedy to odwiedził Lublin Lech Wałęsa.

Pomnik Wdzięczności. (pocztówka ze zbiorów własnych)

Niech jednak ta historyjka na chwilę zawiśnie w powietrzu, bo żeby się z niej w pełni pośmiać, trzeba zrozumieć, że rok 1981 był w wojnie pomnikowej prawdziwym punktem zwrotnym – może nie zaraz jakimś Cudem nad Bystrzycą, ale lokalnym Łukiem Kurskim na pewno. Główną rolę odegrał w niej wspomniany już niepozorny pomnik Konstytucji 3 Maja – właściwie nawet nie żaden pomnik, po prostu kamień z napisami na niskim postumencie. Ponieważ nie wyróżniał się za bardzo, długo żadnym partyjnym sekretarzom nie przeszkadzał. Dopiero w 1963 r. przypomniano sobie, że jedną ze skutecznych metod wojny pomnikowej może być chowanie tych mniej słusznych za krzakami (patrz: sobór i obelisk Unii). Komunistyczni naśladowcy carskich planistów pobili na głowę mistrzów. Wyszło tanio, bo wystarczyło przesunąć pomnik ledwie parę metrów, by nie tylko zginął wśród krzaków, ale nawet zyskał sąsiada w postaci publicznego szaletu. Tyle że w zamierzeniu miał to być policzek, a wyszedł symbol zgnębionej wolności. Nieprzypadkowo od 1980 r. ów skromny głaz grał główną w walce z komuną, zwłaszcza że 3 V 1981 został przywrócony na poprzednie miejsce, powiększony o dodatkowy postument i posadzono na nim o orła (w koronie!). Właśnie pod tym pomnikiem latem 1981 Lech Wałęsa miał złożyć kwiaty, wracamy więc do naszej historii.

Traf chciał, że w nocy przed przyjazdem przewodniczącego ktoś oblał farbą Pomnik Wdzięczności. Białą farbą – i żołnierz radziecki wyglądał, jakby narobił na niego gigantyczny gołąb. Działacze z Zarządu Regionu „Solidarności” osobiście czyścili pomnik – przekonani, że ów akt wandalizmu był prowokacją SB. Z kolei funkcjonariusze przyglądali się temu jeszcze bardziej zdezorientowani, ponieważ żadnej prowokacji nie było. Jak wyszło na jaw sporo później, „Sowieta” zdewastowało kilku młodych ludzi w najzupełniej samodzielnym, samorządnym i spontanicznym odruchu niepodległościowym.

Wraz z rokiem 1990 Pomnik Wdzięczności szczęśliwie zniknął z krajobrazu Lublina, a 10 lat później w jego miejscu pojawił się Piłsudski. Odtąd każdego 11 listopada ma przy nim miejsce kulminacyjny punkt obchodów rocznicy odzyskanie niepodległości. Przez resztę roku – ze względu na przyjazny kształt lądowiska – cieszą się nim głównie gołębie.

Marszałek Piłsudski i jego wierne lubelskie gołębie. (Fot. LOIT)