Kryminalnie i statystycznie (2)

„Statystyka faktycznie zatrważająca, jednak ciekawi mnie geograficzne rozłożenie tych zabójstw – być może duża część z nich to niekoniecznie „zwykła bandytka”, a ataki organizacji nacjonalistów ukraińskich lub bojówek komunistycznych (czyli de facto agentury sowieckiej)…”

– napisał w komentarzu do „Kryminalnie i statystycznie” Marian Kulig. Oto więc dalszy ciąg statystyki kryminalnej przedwojennej Polski.

Województwo	Rok 19..
	19	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30	31	32	33	34	35	36	37	38	39
białostockie		8	3	6	3		2	2			2			1	1	1		1	1			31	4,80%
kieleckie	4	4	8	10	10	1	1	1	3	1		2		1		2	3			3	2	56	8,67%
krakowskie	1	1	2	4	2	6	1		1	2	1		3	1	1		1		3	3		33	5,11%
lubelskie	1	10	6	6	2	5		2	3			1	3	1	1	2	4	3	1	6	1	58	8,98%
lwowskie	1	10	5	7	2	4	4	1		1		2	2	3	7	4	2		2	3	1	61	9,44%
łódzkie	3	5	4	1	2	2	5		1	3	3	1	3		1	1	1	1	1	2		40	6,19%
nowogródzkie		2	1	7	4	11	1				1	1				1		3		1		33	5,11%
poleskie				4	5	14	2	1	2	1	1	1	2	2		1	1		1	1		39	6,04%
pomorskie		3	1		1	1	1						2		1		1	2	1		1	15	2,32%
poznańskie		2	5	7	2	1			2	1	4	1			1	3		1	1		1	32	4,95%
stanisławowskie		4	2	1	4	2	1	3		2	2		1				1					23	3,56%
śląskie				4	4	1	2	1		1		1		1	2	2	1	2		1	1	24	3,72%
tarnopolskie		10	2	6	4	7	2								2	1				3	4	41	6,35%
m. st. Warszawa	1	2	3	2			2	5		3		2	1	1	2		1	2	4	1		32	4,95%
warszawskie	4	5	4	4	1	1	2	1		3	3	1	1	3	1	3	3		1	3	2	46	7,12%
wileńskie		4	2	2	8	13	9	1			1			1	1					2		44	6,81%
wołyńskie			4		4	8	3	2	2	2		1	1				5	2	3		1	38	5,88%
	15	70	52	71	58	77	38	20	14	20	18	14	19	15	21	21	24	17	19	29	14	646
Te i większość dalszych danych na podstawie: Robert Litwiński: Korpus policji w II Rzeczpospolitej, Lublin 2007.

Na pewno coś w tym jest, że nie tylko „zwykła bandytka” – wystarczy spojrzeć na wyjątkowo niebezpieczne dla policjantów woj. lwowskie z liczną ludnością ukraińską. Jednak zaraz za nim są lubelskie i kieleckie, które nie licząc mniejszości żydowskiej, były dość jednolite narodowościowo, za to istotnie opóźnione cywilizacyjnie. To ważne, bo policyjny „porządek dziobania” wyglądał identycznie jak dziś, czyli dozbrojenie i dosprzętowienie zaczynało się od komendy głównej, szło przez komendy wojewódzkie w większych miastach, potem mniejszych itd. itd. Tak więc szeregowy policjant na wiejskim posterunku w województwie drugiego sortu często nie miał porządnego pistoletu, no chyba że sam sobie kupił.

Na Lubelszczyźnie, która ze względu na pkom. Maciejewskiego interesuje mnie najbardziej, policjanci ginęli tym częściej, im mieli dalej do swojej komendy wojewódzkiej. W samym Lublinie nie wróciło ze służby tylko 3, podczas gdy na terenie powiatu krasnostawskiego 8, a hrubieszowskiego i janowskiego po 7. Nie inaczej musiało być w całej Polsce, zwłaszcza że R. Litwiński jako główną przyczynę śmierci policjantów wskazuje walkę ze zbrojnymi bandami, a dla takich tereny słabo zurbanizowane były znacznie lepszym terenem działania.

Wśród 58 poległych policjantów z województwa lubelskiego przy 32 nazwiskach R. Litwiński [Policja Państwowa w woj. lubelskim, 2001] podaje adnotację „zastrzelony przez bandytów” lub „bandytę”, a tylko do 12 zgonów drogą domysłów można by próbować dopasować wątek polityczny: 3 podczas rewizji, 3 od ran, 1 w trakcie pościgu, 1 zastrzelony przez dezertera, 1 w walce z ludnością chłopską i 3 ze znakiem zapytania. Również sumaryczna liczba zabitych szeregowych funkcjonariuszy i oficerów nie wydaje się wskazywać na to, aby terror polityczny był istotną przyczyną strzelania do policjantów. Terrorysty nie interesowałoby aż tak bardzo uśmiercenie byle posterunkowego, tymczasem od 1919 do 1939 r. zginęło zaledwie 6 oficerów. Nie byli więc oni wyróżniającym się celem, wręcz przeciwnie. Ich liczba w szeregach przedwojennej policji oscylowała w granicach 850, czyli 6 zabitych to mniej niż 1%. Z kolei 640 poległych szeregowych na ok. 30 tys. stanu osobowego to już 2%. Jedynym znanym powszechnie zamachem politycznym – wymierzonym co prawda nie w granatowego oficera, ale blisko, bo w ministra spraw wewnętrznych – było zastrzelenie Bronisława Pierackiego (15 VI 1934) przez Grzegorza Maciejkę, ukraińskiego nacjonalistę z OUN.

Jednak by wyssać z liczb, co tylko jestem w stanie, zwróciłem uwagę na przedwojenne „akcje w Magdalence”, czyli na takie przypadki, gdy jednego dnia w tym samym województwie zginęło co najmniej 2 policjantów. Tu liczby mogły mnie nieco okłamać, bo do pomyślenia są przecież sytuacje, gdy zupełnie przypadkowo w różnych powiatach jeden funkcjonariusz wpada pod pociąg, a inny topi się w rzece. Z drugiej strony mogły mi umknąć i takie wypadki, gdy było kilka ofiar podczas tego samego pościgu za przestępcą, który raz czy dwa przekroczył granicę województwa. Mimo wszystko rysuje to jakiś obraz: naliczyłem 32 serie zgonów, których większość (27) miała miejsce do 1924 r. – przełomowego, jako że on właśnie przyniósł tragiczny rekord 77 poległych (tabela).

W dwóch siódemkach okazuje się tkwić jakaś diabelska arytmetyka, bo jest to zarazem liczba policjantów, którzy – wg moich cokolwiek amatorskich wyliczeń – zginęli w owych seriach: pościgach, dużych akcjach, potyczkach z bolszewikami, a częściej z bandami. Co od razu rzuca się w oczy, aż 58 z nich poległo na polskim Dzikim Zachodzie, czyli na Kresach Wschodnich. Jakie rzeczy się tam działy, można sobie wyobrazić nie tylko na podstawie kresosentymentalnych powieści Zofii Kossak czy Marii Dunin-Kozickiej, ale też suchych faktów przytaczanych przez R. Litwińskiego:

„Była to konsekwencja wykonywania przez policję obowiązków granicznych i walki z działalnością grup dywersyjnych. (…) Wieczorem [18 maja 1924] granicę państwową przekroczyła około trzydziestoosobowa banda uzbrojona między innymi w granaty i karabiny maszynowe. W czasie rabowania miasteczka Krzywicze ostrzelano posterunek, na którym poległ J. Surowski. Po napadzie bandyci, wycofując się w kierunku granicy, spotkali patrol policyjny, w którego skład wchodzili posterunkowi Feliks Gralewski i Antoni Urbański. W trakcie wymiany ognia Gralewski został zastrzelony, a Urbański ranny i pobity kolbami karabinów. Obaj zostali obdarci z ubrania i wrzuceni do rzeki (…). W lipcu zginął w czasie pościgu (…) komisarz Włodzimierz Łopaciński. Został on trafiony czterema kulami z karabinu maszynowego. W czasie bandyckiego napadu na Stołpce 4 sierpnia zginęło siedmiu [!] posterunkowych (…)”.

Kim byli bandyci, którzy wdarli się na kilkanaście kilometrów w głąb powiatu wilejskiego i złupili Krzywicze? Tego, przyznam, nie wiem, natomiast biorąc pod uwagę kierunek, z którego nadeszli, mogli to być ci sami ludzie, którzy niecałe 3 miesiące później w większej sile napadli na Stołpce – położone, co nie wygląda na przypadek, w podobnej odległości od sowieckiego Mińska, na obrzeżu zakola, które tworzyła wokół tego miasta nasza ówczesna granica wschodnia. Jak podaje Wikipedia, drugiego wypadu dokonał radziecki pogranicznik lejtnant Boryszkiewicz na czele ponad 100 sołdatów, jednak czy ten scenariusz nie przypomina działań zagonów tatarskich w czasach, gdy nikomu nie śniło się jeszcze o Kraju Rad i linii Curzona? Czy lejtnant Boryszkiewicz miał w ogóle na myśli jakąś politykę? A może jak przystało na stepowego watażkę po prostu postanowił zagrabić to, co kiepsko pilnowane? No bo jeśli był z wołyńskich Boryszkiewiczów, bez wątpienia wiedział, jak to się robi. Krew nie woda…

Na szczęście Polska wyciągnęła naukę z jego poczynań i 12 września 1924 r. Ministerstwo Spraw Wojskowych wydało rozkaz o utworzeniu Korpusu Ochrony Pogranicza, a 17 września (znów cóż za diabelska numerologia!) określono wojskową strukturę nowej formacji. W 1925 liczba poległych policjantów spadła o połowę, by więcej nie przekroczyć już 30 rocznie. Niemniej i tak nawet w najspokojniejszych latach międzywojnia ginęło ich znacznie więcej niż obecnie.