Borys Szyc i Marlena Dietrich

„Borys Szyc jako Zygmunt Maciejewski” – zaproponowała w tych dniach Wirtualna Polska. Ucieszyłem się bardzo, bo jego rola w „Oficerze” była – w mojej prywatnej ocenie – najlepszą kreacją w polskim filmie kryminalnym od czasów porucznika Borewicza. Ze współczesnych tylko scenariusz pierwszego „PitBulla” dorównuje tej postaci świeżością i jakością. Ale zarazem naszły mnie wątpliwości natury ogólnej.

A właściwie nie opuszczały mnie już od dwóch lat, odkąd na spotkaniu autorskim niedługo po wydaniu „Węża Marla” (Polcon 2006) zapytano mnie, jakiego aktora widziałbym w roli tytułowej, gdyby sfilmowano tę powieść. Zrobiłem głupią minę i zostałem z nią na dobrych kilkanaście sekund. W końcu po intensywnym namyśle dopasowałem (i chyba nie najgorzej) Artura Barcisia, co przypomniał mi w swym komentarzu Kamil Nieścioruk. Ale co tu zrobić, skoro ja naprawdę nie podchodzę w ten sposób ani do książek, ani nawet do filmów – nigdy w życiu nie zdarzyło mi się bowiem pójść na film z…, wyłącznie na film w reżyserii kogoś. Więcej: poza aktorami, którzy szczególnie mi się spodobali lub przez częste powtarzanie nazwisk nauczyłem się ich na pamięć niczym tabliczki mnożenia, całej reszty zupełnie nie pamiętam. Wiem, kto to Max von Sydow, a nawet Sharon Stone, ale w którym konkretnie filmie ich widziałem, tego nie przypomnę sobie nawet pod hipnozą. Może winna jest tu tylko moja kiepska pamięć do twarzy (przyczyna wielu kłopotliwych nieporozumień – najgorsze miało miejsce w dzieciństwie, gdy wziąłem Bogu ducha winną kobietę za swoją ciotkę), choć wolę myśleć, że to przez ugruntowane poglądy na kino i teatr.

Nogi Marleny Dietrich
W „Komisarzu Maciejewskim. Kinie Venus” będzie scena, gdy komunizujący poeta Zakrzewski otwiera przegląd filmu awangardowego.

– Nas, proszę państwa, nie interesują szlochy pani Smosarskiej ani nogi Marleny Dietrich – poeta chuligańskim gestem wsadził ręce w kieszenie kurtki – ani też żadne plotki z wyższych sfer. Nie interesują nas gwiazdorzy, którymi istotę kina zatruwa burżuazyjna sztuka. My chcemy kina zaangażowanego, artystycznego bądź reżyserskiego, w każdym razie takiego, które nie jest jedynie okazją do tego, by pani Smosarska wzięła gażę, za jaką cała kamienica na przedmieściu mogłaby przeżyć godnie cały rok.

Zaczął coś gadać o warszawskiej grupie filmowców „Start”, o planach krakowskich eksperymentalistów. Kazał wstawać Kurkowi, „bo widzą państwo oto reżysera, który postawi na nogi kino polskie, dotąd ostoję jak nie żeromszczyzny, to melodramatu”. Dla Zielnego mógłby równie dobrze mówić po hebrajsku albo chińsku, tajniak i tak nic nie rozumiał. Za to panna Zosia pilnie notowała niemal każde słowo, nawet nie drażniły jej wstawki o „gnilnym kultburżujstwie” ani „patrioidiotyzmie” – choć jako dziennikarkę prawicowej gazety powinny.

I to nie jest, proszę Państwa, żaden przejaw mojej osobistej frustracji, ale fakt historyczny. Powieściowy Józef Zakrzewski, a realny Józef Łobodowski, naprawdę napisał w 1932 r. artykuł pt. „nogi marleny dietrich” (w swym piśmie „barykady” nie używał wielkich liter), w nim zaś m.in.:

w zagłębiu naftowem strejki, w łodzi tłum bezrobotnych, śląsk wbija w niebo sztywne pazury czarnych kominów idzie zima na alarm biją tysiące serc […] a do kin po staremu zapraszają nas na „gigantyczne superfilmy obrazujące tragiczne dzieje zmagań się kobiety uczciwej z występną miłością”.

Nieco wcześniej w „Trybunie” narzekał na polskie scenariusze „płasko-patriotyczne i uwodzicielskie”, na kiepską reżyserię podporządkowaną gwiazdom typu Smosarska oraz wszechwładną cenzurę w składzie „jeden pułkownik i paru literatów o ustalonej sławie grafomańskiej”. W swej naiwności posuwał się nawet do apologii kina sowieckiego, nie oddzielając przy tym dzieł istotnie bijących na głowę polską kinematografię (jak obrazy Sergiusza Eisensteina) od kiczowatych agitek. Wówczas ważne było dla niego jedynie, że film sowiecki „eliminuje wszystko co uboczne, nieistotne […] dając w wyniku konstrukcje proste, jasne i logiczne”.

A co mają z tym wszystkim wspólnego Borys Szyc i Zyga Maciejewski. Niby nic, proponuję jednak spojrzeć uważniej na

przypadek „Wiedźmina”.
Zanim ten prawie pod każdym względem nieudany film M. Brodzkiego wszedł na ekrany telewizorów (a w wersji jeszcze gorszej – na ekrany kin), w Internecie trwała już zażarta dyskusja. Co znamienne, a zarazem przerażające, nikt nie zadawał wówczas pytań o to, czy Brodzki poradzi sobie z materią opowiadań Sapkowskiego, czy będzie w stanie skonstruować opowieść, którą i budżet udźwignie, i walory artystyczne opowiadań o Wiedźminie zostaną wyeksponowane. Nikt nie pytał, czy Michał Szczerbic jako scenarzysta ma wizję wyboru, a następnie przekładu tekstu na obraz i dźwięk. Skąd, w żadnym razie! Dyskusję zdominowali Michał Żebrowski (czy nie za wymoczkowaty na Geralta?) i Grażyna Wolszczak (czy dość piękna na Yennefer?). Cóż powiedzieć – jaka dyskusja, taki film!

Mnożyć by można spiskowe przypuszczenia, czy to aby nie producent Lew Rywin skierował przedpremierowe spory na temat zastępczy. Moim zdaniem jednak Józef Łobodowski miał wiele racji – póki będziemy chodzili do kina przede wszystkim oglądać fajne/ładne panie i fajnych/ładnych panów, nie ma co liczyć na dużą dawkę dobrych obrazów.

Dobry Bóg daje wolność wyboru, podobnie dobry reżyser,
dlatego i nieraz średni film potrafi uratować doskonała kreacja aktorska. Myślę, że „Oficer” nie byłby tym, czym był, gdyby nie właśnie Borys Szyc. No bo to, że obok sercowych problemów śledczych toczy się gra korupcyjna, na pewno filmowi nie szkodzi, jednak nie jest wystarczającym warunkiem do zbudowania przekonującego mikroświata. Jeden człowiek, jedna postać – tak jak w greckiej tragedii – uczyniła z wcale nie odkrywczego scenariusza rzecz, która nie pozwala oderwać oczu od ekranu.

„PitBull” nie miał aż tak wspaniałych kreacji, lecz był uczciwy do bólu. Gdy konsultowałem z policjantami pierwszego „Komisarza Maciejewskiego”, rozmawialiśmy właśnie o tym, czy policja wygląda jak w „Oficerze”, czy jak w „PitBullu”. Wygląda jak w „PitBullu”, zgodnie z moimi podejrzeniami. I w tym momencie nawet Małgorzata Foremniak („gdzie doktor Zosi Stankiewicz ze szpitala w Leśnej Górze do konkubiny Metyla?!” – jak zapytano by pewnie na rozlicznych forach) zagrała świetnie. Aktor nie jest głupi, aktor wszystko potrafi – jeśli tylko reżyser (i producent!) rozumie, że plan filmowy to nie wybieg dla modelek.

Pytanie o dobry film
nie jest więc pytaniem o aktora adekwatnego do roli. To przede wszystkim pytanie o rolę adekwatną do pierwowzoru. A więc pytać trzeba najpierw reżysera (czy ma koncepcję całości?), scenarzystę (czy ma koncepcję przekładu tekstu na obraz i dźwięk?), a dopiero na końcu specjalistów od castingu. Oni w filmowej produkcji są „urzędnikami niższego szczebla” – jeśli mają dobre wytyczne z góry, zrobią, co należy.

Dlatego cieszyłbym się, gdyby jeden z moich ulubionych aktorów zagrał jedną z moich ulubionych postaci. Plebiscyt Wirtualnej Polski traktuję jednak wyłącznie jako sympatyczną – choć nie do końca moją – zabawę. Gdybym na serio chciał budować dom, najpierw uzgodniłbym z architektem, jaki ma mieć kształt, ile pomieszczeń i jak dużych. Kolorem ścian zająłbym się później.